Do poslednjeg

DO POS-MAP

lokacije hapšenja Jevreja i onih koji su im pomagali 1941 i 1942.

lokacije hapšenja Jevreja i onih koji su im pomagali 1941 i 1942.

lokacije hapšenja Jevreja i onih koji su im pomagali 1941 i 1942.

Untitled-1

Slučaj Marković Branke

Slučaj Marković Branke

Slučaj Marković Branke

baza2

Jevreja i lica hapšenih i isleđivanih u vezi sa Jevrejima od strane policije Uprave grada Beograda 1941-1944

Jevreja i lica hapšenih i isleđivanih u vezi sa Jevrejima od strane policije Uprave grada Beograda 1941-1944

Jevreja i lica hapšenih i isleđivanih u vezi sa Jevrejima od strane policije Uprave grada Beograda 1941-1944

Untitled-5

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Untitled-6

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Untitled-2

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Untitled-3

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Untitled-4
Josif Bruk

Slučaj Borenić Andreje

Slučaj Borenić Andreje

Slučaj Borenić Andreje

previous arrow
next arrow
Shadow

Do poslednjeg. Kvislinška vlast i žrtve Holokausta u okupiranoj Srbiji


Na ovom sajtu možete pristupiti kolekciji primarnih istorijskih izvora sistematizovanih za upotrebu u daljem istraživanju i edukaciji. Na sajtu se nalaze: Baza podataka privedenih i isleđivanih osoba jevrejskog porekla ili u vezi sa Jevrejima, izbor zapisnika isleđivanja i prateća doumenta specijalne policije i drugih delova kolaboracionističkog i okupacionog represivnog aparata, kao i mapa grada Beograda se lokacijama stanovanja žrtava spomenutim u zapisnicima. Interaktivna mapa u svojim slojevima nudi mogućnost komparativne analize predratnog i savremenog plana grada, avio-fotografija ratnog perioda i satelitskog snimka. Ovaj geo-informacioni sistem, na platformi tehnološkog partnera GDI, je osnova za dalji rad na geografskom prikazu istorije jevrejske zajednice pred rat, faza njenog uništenja u toku Holokausta, i posleratne obnove i statusa mesta od značaja za njenu istoriju.

"Mapa živih" je u stalnom radu, i CIEH poziva članove porodica i zajednica žrtava, istoričare i arhive da pruže svoj doprinos dokumentima koji sadrže mesta stanovanja i/ili skrivanja žrtava i preživelih.  

O ulozi specijalne policije


Policijski aparat u Kraljevini Jugoslaviji je bio u postupnom, ali stalnom procesu približavanja pozicijama nemačkog nacional-socijalizma još od 1937 od kada datiraju najraniji sačuvani dokumenti o praćenju jevrejskih organizacija. Pod vođstvom Dragog Jovanovića, pre aprilskog rata je formirano i odeljenje specijalne policije za Jevreje. Pod okupacijom, ovaj, IV odsek specijalne policije će nastaviti rad za kao sastavni deo okupaciono-kolaboracionističkog bezbednosnog i represivnog aparata. U periodu početka Holokausta u Srbiji, nacifikovana policija Uprave grada Beograda je pomagala okupatorima brzim i efikasanim radom na masovnim prikupljannjima stanovništva, ali i individualnim istragama, hapšenjima i obaveštajnim radom. Posle promene namene logora za Jevreje na Sajmištu, od Juna 1942, okupacione nemačke vlasti, a posebno već sve više kvislinška vlada sa Milanom Nedićem na čelu, započinju novu fazu progona Jevreja u Srbiji. Policijske istrage i lov na preživele Jevreje i građane koji su ih skrivali, uz obaveštajnu, i propagandnu aktivnost, su od već gotovo uništene jevrejske zajednice stvorili stalnu, apstraktnu “pretnju” i izgovor za sve neuspehe kvislinškog aparata. U fazi relativne normalizacije života u Srbiji i konsolidacije Nedićevog režima, obračun sa malobrojnim preživelima masovnog uništavanja je bio brutalan i efikasan. Ova faza progona, je za sobom ostavila bogatu arhivsku građu, u obliku policijskih dosijea, fotografija, ličnih isprava i zapisnika sa saslušanja uhvaćenih Jevreja, ali i građana Srbije koji su im pokušali da pomognu. Ova građa, vezana uglavnom za Beograd i policiju za Jevreje uprave grada pod vođstvom Dragog Jovanovića, prikazuje revnost kvislinga u ispunjavanju njihove uloge pri sprovođenju Holokausta, kao i poverenje nemačkih vlasti i široku slobodu delovanja koje su im ostavljale.

Pozicija


Verujemo da se u aktuelnoj političkoj klimi gde već godinama javno mnenje i državni faktori osciliraju izmedju podrške edukaciji o Holokaustu i podrške rehabilitacijama ratnih zločinaca i kvislinga, te rastuće podrške za defamaciju, relativizaciju i poricanje Holokausta i genocida, stručna istorijska javnost, i zajednice žrtava moraju zauzeti stav kojim se stvaraju osnove za permanentnu, istorijski i činjenično zasnovanu edukaciju o svim aspektima sopstvene istorije, stradanja, ali i života i kulturnog nasleđa. U tom kontekstu, istorija Holokausta je za nas istorija života, koju svojim prekinutim postojanjem i radom definišu upravo životi žrtava, a ne ideologija počinilaca i onih koji ih danas rehabilituju. Mišljenja smo da svaki trag, pismo, reč i iskaz, čak i onaj dat pod prinudom, otkriva delove života i ima svoje mesto u polju istorije i kulture i danas. Verujemo da je ovakav stav osnova za budućnost učešća jevrejske zajednice u kulturnom i edukativnom životu nacionalno homogene većine i države, sa kojom se zajedno treba pripremiti za promene u nastupajućem periodu edukacije posle životnog veka svedoka Holokausta, i borbe za istorijsku istinu koja se već odvija, pre svega u medijskoj, ali i pravnoj i obrazovnoj sferi.

Metode rada


Arhivsko istraživanje (komparativna pretraga po više arhiva i baza podataka) je izvršeno i dokumenta i izjave žrtava i svedoka, kao i zapisnici saslušanja kvislinške policije Uprave grada Beograda su locirani, istraženi, obrađeni, i snimljeni. Obrađeno je više stotina dokumenata, zapisnika, i druge građe koja predstavlja dokumentaciju slučajeva Jevreja koje su se većinom krili pod dvostrukim identitetima, pojedinačno prijavljivanih i hapšenih od Jeseni 1941 do jeseni 1944, a od strane IV odseka specijalne policije za Jevreje, kako po nalogu Gestapo-a, tako i samostalno. Izabrani slučajevi su transkribovani i po prvi put su dostupni za dalje istraživanje, edukaciju i dramaturšku obradu u tekstualnoj formi. Korišćeni su fondovi Istorijskog arhiva grada Beograda IAB-UGB-SP, Arhiva Jugoslavije (110-385), Jevrejskog istorijskog muzeja u Beogradu, kao i ranije objavljeni istorijski radovi, pre svega Branislava Božovića i Muharema Kresa. Istraživani su i slučajevi koji su nađeni intervjuima i terenskim istraživanjem, a koji još nisu podržani i arhivskim nalazima.

Dramaturgija "Nedobrovoljnih svedočenja"


Zapisnici saslušanja i prateći dokumenti otkrivaju mnogo više od faktografije žrtava - njihovih identiteta, lokacija i načina na koji su uhapšeni. Zapisnici otkrivaju i detalje okolnosti u kojima su pokušavali da prežive i spasu ne samo sebe i svoje bližnje, nego i da sačuvaju svoje dostojanstvo, ličnost i mesto u društvu. Mnogi su prepoznati, potkazani i uhapšeni upravo u tim pokušajima normalizacije života - nabavke dokumenata, nalaženja posla, promene meta boravka, pomaganja rodbini i prijateljima, kao i drugim jevrejima, sa kojima ranije nisu imali veze.

Zapisnici su dramaturški gledano, dijalozi, ali oni u kojima je najčešće zapisana samo jedna od strana u "razgovoru". Ovakva "Nedobrovoljna svedočenja" koja su žrtve specijalne policije i nacista ostavile za sobom, predstavljaju govor kao jedini preostali vid zaštite bližnjih i samoodbrane pod isleđivanjem. U isleđivanjima i pratećim dokumentima su prisutni i likovi van kadra i isledničke prostorije - komšije, rodbina, komunisti, potkazivači, poslodavci, partneri, rentijeri, četnici, nemačka policija, kao i druge, civilne uprave i organi vlasti. Kroz govor isleđivanih jasno se čuju tragovi istorija života čitavih porodica, i ono što ovkvim, često poslednjim zapisanim i sačuvanim iskazom, žele i mogu o sebi da saopšte. Umnogim slučajevima to su istorije života koje su ti građani proveli i u miru, ali i u službi Srbije, i u kojima je zapisana tragična istorija generacije Jevreja Srbije koju su povezala i obeležila oba svetska rata.

Izdvojeni slučajevi osoba isleđivanih od III i IV odseka specijalne policije Uprave grada Beograda 1941-1944


Iz fondova Istorijskog arhiva grada Beograda 

Izbor izjava saslušanih osoba jevrejske nacionalnosti i osoba saslušavanih u vezi sa Jevrejima od strane specijalnog odeljenja policije za Jevreje, sadrži transkripte izjava isleđivanih, prateća dokumenta, pisma i naredbe, prijave i odluke kvislinških vlasti. Izjave su dobijane često uz primenu metoda prisile, ucene i mučenja koja u samim zapisnicima nisu spomenute. Osim Jevreja, privođene su i njihove komšije, službenici koji su učestvovali u prodaji ličnih dokumenata, kao i pravednici koji su Jevrejima pomagali, svesni mogućih posledica.

Projekat su podržali


Projekat je realizovan sredstvima iz prvog ciklusa finansiranja programa iz oblasti nauke, kulture i obrazovanja Saveza jevrejskih opština Srbije, vezanih za Holokaust u Srbiji, podržanih sredstvima Republike Srbije na osnovu Zakona o otklanjanju posledica oduzimanja imovine žrtava Holokausta bez živih zakonskih naslednika. Dodatna sredstva obezbeđena su ljubaznošću Westbury group. Tehnološki partneri: Geospatial data systems, TeamCAD



Kontakt: Centar za istraživanje i edukaciju o Holokaustu - CIEH, tel: +38163247856, e-mail: [email protected] web: www.cieh-chre.org


* Svi delovi ovog web-sajta i projekta predstavljaju autorsko delo i intelektualnu svojinu autora i kao takvi uživaju zakonsku zaštitu te ih niko treći ne može koristiti u bilo kojoj formi ili obliku bez izričite saglasnosti autora. (To se posebno odnosi na koncepte, metode i elemente strukture web sajta, baze podataka, mape, izložbi, tekstova i vizuelnih materijala ali ne isključuje i sve ostale derivate i autorska prava koji iz njih proističu.)