Do poslednjeg

lokacije hapšenja Jevreja i onih koji su im pomagali 1941 i 1942.

lokacije hapšenja Jevreja i onih koji su im pomagali 1941 i 1942.

lokacije hapšenja Jevreja i onih koji su im pomagali 1941 i 1942.

Slučaj Marković Branke

Slučaj Marković Branke

Slučaj Marković Branke

Jevreja i lica hapšenih i isleđivanih u vezi sa Jevrejima od strane policije Uprave grada Beograda 1941-1944

Jevreja i lica hapšenih i isleđivanih u vezi sa Jevrejima od strane policije Uprave grada Beograda 1941-1944

Jevreja i lica hapšenih i isleđivanih u vezi sa Jevrejima od strane policije Uprave grada Beograda 1941-1944

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Andrejević Andreje

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Slučaj Mihajlović Vere

Josif Bruk

Slučaj Borenić Andreje

Slučaj Borenić Andreje

Slučaj Borenić Andreje

previous arrow
next arrow
Shadow
Slider

Do poslednjeg. Kvislinška vlast i žrtve Holokausta u okupiranoj Srbiji


Na ovom sajtu možete pristupiti kolekciji primarnih istorijskih izvora sistematizovanih za upotrebu u daljem istraživanju i edukaciji. Na sajtu se nalaze: Baza podataka privedenih i isleđivanih osoba jevrejskog porekla ili u vezi sa Jevrejima, izbor zapisnika isleđivanja i prateća doumenta specijalne policije i drugih delova kolaboracionističkog i okupacionog represivnog aparata, kao i mapa grada Beograda se lokacijama stanovanja žrtava spomenutim u zapisnicima. Interaktivna mapa u svojim slojevima nudi mogućnost komparativne analize predratnog i savremenog plana grada, avio-fotografija ratnog perioda i satelitskog snimka. Ovaj geo-informacioni sistem, na platformi tehnološkog partnera GDI, je osnova za dalji rad na geografskom prikazu istorije jevrejske zajednice pred rat, faza njenog uništenja u toku Holokausta, i posleratne obnove i statusa mesta od značaja za njenu istoriju.

"Mapa živih" je u stalnom radu, i CIEH poziva članove porodica i zajednica žrtava, istoričare i arhive da pruže svoj doprinos dokumentima koji sadrže mesta stanovanja i/ili skrivanja žrtava i preživelih.  

O ulozi specijalne policije


Policijski aparat u Kraljevini Jugoslaviji je bio u postupnom, ali stalnom procesu približavanja pozicijama nemačkog nacional-socijalizma još od 1937 od kada datiraju najraniji sačuvani dokumenti o praćenju jevrejskih organizacija. Pod vođstvom Dragog Jovanovića, pre aprilskog rata je formirano i odeljenje specijalne policije za Jevreje. Pod okupacijom, ovaj, IV odsek specijalne policije će nastaviti rad za kao sastavni deo okupaciono-kolaboracionističkog bezbednosnog i represivnog aparata. U periodu početka Holokausta u Srbiji, nacifikovana policija Uprave grada Beograda je pomagala okupatorima brzim i efikasanim radom na masovnim prikupljannjima stanovništva, ali i individualnim istragama, hapšenjima i obaveštajnim radom. Posle promene namene logora za Jevreje na Sajmištu, od Juna 1942, okupacione nemačke vlasti, a posebno već sve više kvislinška vlada sa Milanom Nedićem na čelu, započinju novu fazu progona Jevreja u Srbiji. Policijske istrage i lov na preživele Jevreje i građane koji su ih skrivali, uz obaveštajnu, i propagandnu aktivnost, su od već gotovo uništene jevrejske zajednice stvorili stalnu, apstraktnu “pretnju” i izgovor za sve neuspehe kvislinškog aparata. U fazi relativne normalizacije života u Srbiji i konsolidacije Nedićevog režima, obračun sa malobrojnim preživelima masovnog uništavanja je bio brutalan i efikasan. Ova faza progona, je za sobom ostavila bogatu arhivsku građu, u obliku policijskih dosijea, fotografija, ličnih isprava i zapisnika sa saslušanja uhvaćenih Jevreja, ali i građana Srbije koji su im pokušali da pomognu. Ova građa, vezana uglavnom za Beograd i policiju za Jevreje uprave grada pod vođstvom Dragog Jovanovića, prikazuje revnost kvislinga u ispunjavanju njihove uloge pri sprovođenju Holokausta, kao i poverenje nemačkih vlasti i široku slobodu delovanja koje su im ostavljale.

Pozicija


Verujemo da se u aktuelnoj političkoj klimi gde već godinama javno mnenje i državni faktori osciliraju izmedju podrške edukaciji o Holokaustu i podrške rehabilitacijama ratnih zločinaca i kvislinga, te rastuće podrške za defamaciju, relativizaciju i poricanje Holokausta i genocida, stručna istorijska javnost, i zajednice žrtava moraju zauzeti stav kojim se stvaraju osnove za permanentnu, istorijski i činjenično zasnovanu edukaciju o svim aspektima sopstvene istorije, stradanja, ali i života i kulturnog nasleđa. U tom kontekstu, istorija Holokausta je za nas istorija života, koju svojim prekinutim postojanjem i radom definišu upravo životi žrtava, a ne ideologija počinilaca i onih koji ih danas rehabilituju. Mišljenja smo da svaki trag, pismo, reč i iskaz, čak i onaj dat pod prinudom, otkriva delove života i ima svoje mesto u polju istorije i kulture i danas. Verujemo da je ovakav stav osnova za budućnost učešća jevrejske zajednice u kulturnom i edukativnom životu nacionalno homogene većine i države, sa kojom se zajedno treba pripremiti za promene u nastupajućem periodu edukacije posle životnog veka svedoka Holokausta, i borbe za istorijsku istinu koja se već odvija, pre svega u medijskoj, ali i pravnoj i obrazovnoj sferi.

Metode rada


Arhivsko istraživanje (komparativna pretraga po više arhiva i baza podataka) je izvršeno i dokumenta i izjave žrtava i svedoka, kao i zapisnici saslušanja kvislinške policije Uprave grada Beograda su locirani, istraženi, obrađeni, i snimljeni. Obrađeno je više stotina dokumenata, zapisnika, i druge građe koja predstavlja dokumentaciju slučajeva Jevreja koje su se većinom krili pod dvostrukim identitetima, pojedinačno prijavljivanih i hapšenih od Jeseni 1941 do jeseni 1944, a od strane IV odseka specijalne policije za Jevreje, kako po nalogu Gestapo-a, tako i samostalno. Izabrani slučajevi su transkribovani i po prvi put su dostupni za dalje istraživanje, edukaciju i dramaturšku obradu u tekstualnoj formi. Korišćeni su fondovi Istorijskog arhiva grada Beograda IAB-UGB-SP, Arhiva Jugoslavije (110-385), Jevrejskog istorijskog muzeja u Beogradu, kao i ranije objavljeni istorijski radovi, pre svega Branislava Božovića i Muharema Kresa. Istraživani su i slučajevi koji su nađeni intervjuima i terenskim istraživanjem, a koji još nisu podržani i arhivskim nalazima.

Dramaturgija "Nedobrovoljnih svedočenja"


Zapisnici saslušanja i prateći dokumenti otkrivaju mnogo više od faktografije žrtava - njihovih identiteta, lokacija i načina na koji su uhapšeni. Zapisnici otkrivaju i detalje okolnosti u kojima su pokušavali da prežive i spasu ne samo sebe i svoje bližnje, nego i da sačuvaju svoje dostojanstvo, ličnost i mesto u društvu. Mnogi su prepoznati, potkazani i uhapšeni upravo u tim pokušajima normalizacije života - nabavke dokumenata, nalaženja posla, promene meta boravka, pomaganja rodbini i prijateljima, kao i drugim jevrejima, sa kojima ranije nisu imali veze.

Zapisnici su dramaturški gledano, dijalozi, ali oni u kojima je najčešće zapisana samo jedna od strana u "razgovoru". Ovakva "Nedobrovoljna svedočenja" koja su žrtve specijalne policije i nacista ostavile za sobom, predstavljaju govor kao jedini preostali vid zaštite bližnjih i samoodbrane pod isleđivanjem. U isleđivanjima i pratećim dokumentima su prisutni i likovi van kadra i isledničke prostorije - komšije, rodbina, komunisti, potkazivači, poslodavci, partneri, rentijeri, četnici, nemačka policija, kao i druge, civilne uprave i organi vlasti. Kroz govor isleđivanih jasno se čuju tragovi istorija života čitavih porodica, i ono što ovkvim, često poslednjim zapisanim i sačuvanim iskazom, žele i mogu o sebi da saopšte. Umnogim slučajevima to su istorije života koje su ti građani proveli i u miru, ali i u službi Srbije, i u kojima je zapisana tragična istorija generacije Jevreja Srbije koju su povezala i obeležila oba svetska rata.

Izdvojeni slučajevi osoba isleđivanih od III i IV odseka specijalne policije Uprave grada Beograda 1941-1944


Iz fondova Istorijskog arhiva grada Beograda 

Izbor izjava saslušanih osoba jevrejske nacionalnosti i osoba saslušavanih u vezi sa Jevrejima od strane specijalnog odeljenja policije za Jevreje, sadrži transkripte izjava isleđivanih, prateća dokumenta, pisma i naredbe, prijave i odluke kvislinških vlasti. Izjave su dobijane često uz primenu metoda prisile, ucene i mučenja koja u samim zapisnicima nisu spomenute. Osim Jevreja, privođene su i njihove komšije, službenici koji su učestvovali u prodaji ličnih dokumenata, kao i pravednici koji su Jevrejima pomagali, svesni mogućih posledica.

Projekat su podržali


Projekat je realizovan sredstvima iz prvog ciklusa finansiranja programa iz oblasti nauke, kulture i obrazovanja Saveza jevrejskih opština Srbije, vezanih za Holokaust u Srbiji, podržanih sredstvima Republike Srbije na osnovu Zakona o otklanjanju posledica oduzimanja imovine žrtava Holokausta bez živih zakonskih naslednika. Dodatna sredstva obezbeđena su ljubaznošću Westbury group. Tehnološki partner: GDI Solutions d.o.o.



Kontakt: Centar za istraživanje i edukaciju o Holokaustu - CIEH, tel: +38163247856, e-mail: [email protected] web: www.cieh-chre.org


* Svi delovi ovog web-sajta i projekta predstavljaju autorsko delo i intelektualnu svojinu autora i kao takvi uživaju zakonsku zaštitu te ih niko treći ne može koristiti u bilo kojoj formi ili obliku bez izričite saglasnosti autora. (To se posebno odnosi na koncepte, metode i elemente strukture web sajta, baze podataka, mape, izložbi, tekstova i vizuelnih materijala ali ne isključuje i sve ostale derivate i autorska prava koji iz njih proističu.)